MAS’ULIYATLI QARORDAN YAGONA KELAJAK SARI: IJTIMOIY ISHONCH VA YANGI O‘ZBEKISTON TARAQQIYOTI

O‘ttiz besh yil – tarix mezonida ulkan davr bo‘lmasligi mumkin. Ammo xalq va davlat hayotida bu muddat bir avlodning kamolga yetishi, ijtimoiy tafakkurning yangilanishi, milliy qadriyatlarning yangi mazmunda anglanishi va ertangi kun haqida mustaqil fikr yuritish madaniyati shakllanishi uchun salmoqli davrdir. 2026-yil 2-aprelda qabul qilingan qaror bilan O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligini «Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!» degan bosh g‘oya asosida keng nishonlash belgilandi. Bu g‘oyada tarixiy xotira, inson qadri, ijtimoiy hamjihatlik va kelajak uchun umumiy mas’uliyat bir nuqtada tutashadi.

Mustaqillik bizga, eng avvalo, o‘z taraqqiyot yo‘limiz va kelajak modelimiz haqida mustaqil qaror qabul qilish imkoniyatini berdi. Biroq qaror qabul qilish huquqi mas’uliyatdan ajralmaydi. Qaror qanchalik ko‘p inson manfaatiga daxldor bo‘lsa, uning ma’naviy, psixologik va ijtimoiy yuki ham shunchalik ortadi. Shu ma’noda bugun mustaqillikning mazmunini faqat siyosiy-huquqiy maqom bilan emas, balki jamiyatda mas’uliyatli tanlov, fuqarolik daxldorligi va ishonch madaniyati qay darajada qaror topayotgani bilan ham baholash muhim.

Inson hayotida ham, tashkilot va jamiyat taraqqiyotida ham katta o‘zgarishlar qarordan boshlanadi. Qaysi yo‘lni tanlash, nimani ustuvor deb bilish, mavjud imkoniyatdan qanday foydalanish, xavf va noaniqlikka qanday munosabat bildirish – bularning barchasi qaror qabul qilish jarayonida ifoda topadi. Shu bois qarorni oddiy ma’muriy harakat yoki variantlardan birini tanlash sifatida tushunish kamlik qiladi. U shaxsning tafakkur tarzi, qadriyatlari, mas’uliyat hissi, vaziyatni anglash qobiliyati va boshqalar manfaatini hisobga olish darajasini namoyon qiladigan murakkab ijtimoiy-psixologik jarayondir.

Boshqaruv faoliyatida qaror qabul qilishning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini tadqiq etish jarayonida men uchun bir muhim xulosa tobora aniqlashib boradi: samarali qaror faqat to‘g‘ri axborot yoki professional bilim natijasi emas. U rahbarning noaniqlikka munosabati, muqobil fikrlarni eshitish qobiliyati, ehtimoliy oqibatlarni baholashi, o‘z pozitsiyasini qayta ko‘rib chiqishga tayyorligi va natija uchun javobgarlikni qabul qilishi bilan ham bog‘liq. Rahbar qaror qabul qilar ekan, u muammoga yechim topish bilan birga, o‘zining boshqaruv madaniyatini ham namoyon etadi.

Shuning uchun «tez qaror» bilan «samarali qaror»ni bir tushuncha deb qarash to‘g‘ri emas. Ayrim vaziyatlarda tezlik zarur, ammo uning qiymati qarorning asoslangani, adolatliligi, tushunarliligi va inson hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatishi bilan o‘lchanadi. Mas’uliyatli rahbar har qanday qaror oldidan kamida shu savollarni o‘ziga beradi: bu yechim kimga va qanday ta’sir qiladi? U muammoning sababini hal qiladimi? Odamlar uni adolatli deb qabul qiladimi? Agar natija kutilganidek bo‘lmasa, men uni tahlil qilish va javobgarlikni o‘z zimmamga olishga tayyormanmi?

Yangi O‘zbekiston taraqqiyoti haqida so‘z borganda «inson qadri» va «inson manfaati» tushunchalarining markazga chiqishi bejiz emas. Chunki har qanday islohotning oxirgi manzili – inson hayoti. Qurilgan yo‘l, ochilgan muassasa, joriy etilgan yangi tartib yoki qabul qilingan dastur odamning imkoniyatini kengaytirsa, hayot sifatini yaxshilasa va ertangi kunga ishonchini mustahkamlasa, u real ijtimoiy mazmun kasb etadi.

Boshqaruvda raqamlar, ko‘rsatkichlar va hisobotlar kerak. Ammo statistika ortida tirik inson turganini unutgan boshqaruv tafakkuri uzoq muddatli ishonch yarata olmaydi. Fuqaro qarorni o‘z hayotida his qilishi, uning mantig‘ini tushunishi va unda o‘z qonuniy manfaati inobatga olinganini ko‘rishi kerak. Bu yerda muloqotning ahamiyati katta. Odamlarni eshitish qaror qabul qilish vakolatidan voz kechish emas; aksincha, qaror uchun zarur ijtimoiy axborot bazasini kengaytirishdir.

Ijtimoiy ishonch esa jamiyatning ko‘zga ko‘rinmaydigan, ammo hal qiluvchi kapitali hisoblanadi. Uni bir kunda yaratib bo‘lmaydi va farmon bilan joriy etish ham mumkin emas. Ishonch rahbarning so‘zi bilan amali o‘rtasidagi uyg‘unlikda, qarorlarning adolatliligi va tushunarliligida, murojaatning qog‘ozda emas, amalda yechim topishida bosqichma-bosqich shakllanadi. Ishonch bor joyda tashabbus, hamkorlik va fuqarolik faolligi kuchayadi; inson o‘zini jarayonning passiv kuzatuvchisi emas, uning ishtirokchisi sifatida his qila boshlaydi.

«Yagona Vatan, yagona xalq» g‘oyasini barchaning bir xil fikrlashi deb tushunish noto‘g‘ri. Kuchli jamiyat turli­lik yo‘q jamiyat emas. Aksincha, turli yosh, kasb, millat, dunyoqarash va hayotiy tajribaga ega insonlarni umumiy Vatan, umumiy qadriyat va umumiy kelajak maqsadi birlashtira olgan jamiyat kuchlidir. Birdamlikning psixologik mohiyati ham bir xillikda emas, mushtaraklikda namoyon bo‘ladi.

Ijtimoiy psixologiya nuqtai nazaridan insonning muayyan jamoa va jamiyatga mansublik hissi uning xulq-atvori, qarorlari va mas’uliyat tuyg‘usiga ta’sir ko‘rsatadi. Inson «bu jamiyatda mening o‘rnim bor», «mening mehnatim umumiy natijaga qo‘shiladi», «mamlakatning yutug‘i mening ham yutug‘im» deb his qilganida daxldorlik kuchayadi. Bunday holatda shaxsiy manfaat bilan umumiy manfaat o‘rtasidagi masofa qisqaradi, hamkorlikka tayyorlik ortadi.

Daxldorlik esa shior bilan emas, ijtimoiy tajriba bilan shakllanadi. Inson o‘zini hurmat qilingan, eshitilgan va adolatli munosabat ko‘rgan muhitda umumiy maqsadga ko‘proq ishonadi. Shu bois jamiyat birdamligi ma’naviy chaqiriq bo‘lish bilan birga boshqaruv sifatiga ham bog‘liq. Mas’uliyatli qaror ishonchni mustahkamlaydi, ishonch esa «men»dan «biz»ga o‘tish uchun zarur psixologik muhitni yaratadi.

Yangi O‘zbekiston tushunchasi yangi binolar, infratuzilma yoki raqamli texnologiyalar bilangina o‘lchanmaydi. Yangilanish, eng avvalo, inson tafakkuri va boshqaruv madaniyatida namoyon bo‘lishi kerak. Zamonaviy rahbar faqat topshiriq beruvchi va nazorat qiluvchi shaxs emas; u jamoani maqsad atrofida birlashtira oladigan, tashabbus uchun sharoit yaratadigan, mutaxassislar fikrini eshitadigan va qabul qilingan qaror natijasi uchun javob beradigan yetakchi bo‘lishi lozim.

Bugun noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish rahbarning muhim kompetensiyalaridan biriga aylanmoqda. Axborot har doim ham to‘liq emas, muammolar ko‘p omilli, ba’zi vaziyatlarda esa yagona «tayyor» yechim mavjud bo‘lmaydi. Bunday sharoitda ikki xatar paydo bo‘ladi: qarordan qochish yoki yetarli tahlilsiz shoshma-shosharlik qilish. Yetuk rahbar esa noaniqlikni tan oladi, variantlarni solishtiradi, xavflarni baholaydi, qaror qabul qiladi va yangi ma’lumot paydo bo‘lganda uni oqilona qayta ko‘rib chiqishga tayyor turadi.

Oliy ta’lim va ilmiy-ma’rifiy muhitda bu masalaning ahamiyati yanada katta. Chunki bu yerda qabul qilinadigan qarorlar faqat tashkiliy natijaga emas, yoshlarning fikrlash madaniyati, ilmiy muhit, ma’naviy tarbiya va kelajak mutaxassislarining ijtimoiy mas’uliyatiga ham ta’sir qiladi. Akademiya muhitida bilim berish bilan birga dalilga tayanish, fikrlar xilma-xilligini hurmat qilish, muloqot va mas’uliyat madaniyatini shakllantirish – ertangi boshqaruvchi, olim va mutaxassislarni tayyorlashning muhim shartidir.

Mustaqillikning 35 yilligi bizga kechagi yo‘limizni eslash bilan birga ertangi mas’uliyatimizni ham anglatadi. Keyingi avlodga qanday O‘zbekiston qoldirishimiz bugungi qarorlarimizga bog‘liq. Bu savolni faqat davlat rahbarlari yoki tashkilot boshliqlari emas, har bir fuqaro o‘ziga berishi kerak. Chunki jamiyat kelajagi katta strategik qarorlar bilan bir qatorda kundalik hayotdagi minglab mas’uliyatli tanlovlardan ham shakllanadi.

Shu nuqtai nazardan taraqqiyotning ijtimoiy-psixologik mantig‘ini bir zanjirda ifodalash mumkin: mas’uliyatli qaror inson manfaatini ta’minlaydi; inson manfaatini his qilgan fuqaroda institutlarga va jamiyatga ishonch ortadi; ishonch hamkorlik va ijtimoiy birdamlikni kuchaytiradi; birdamlik esa barqaror taraqqiyot uchun zarur muhitni yaratadi. Demak, qarordan boshlangan jarayon yagona kelajakka olib boradi.

Bu zanjirning har bir bo‘g‘ini muhim. Mas’uliyatsiz qaror ishonchni zaiflashtiradi; ishonchsiz muhitda birdamlik qiyinlashadi; birdamlik susaysa, eng yaxshi islohot ham kutilgan ijtimoiy samarani to‘liq bermasligi mumkin. Shu bois taraqqiyotni faqat iqtisodiy yoki tashkiliy vazifa sifatida emas, inson psixologiyasi va jamiyat munosabatlari bilan chambarchas bog‘liq jarayon sifatida ko‘rish zarur.

Men uchun mustaqillikning 35 yilligi bosh g‘oyasidagi eng kuchli ma’no – umumiy mas’uliyatdir. Mustaqil Vatan – bizga berilgan buyuk imkoniyat. Yagona xalq bo‘lish – bu imkoniyatni o‘zaro ishonch, hurmat va mushtarak maqsadlar asosida asrash qobiliyati. Yangi hayot – bugungi mehnatimiz, yangilanishga tayyorligimiz va inson qadrini ustuvor qo‘yadigan qarorlarimizdir. Kelajak esa ana shu qarorlarning tarixiy natijasidir.

Shuning uchun bugun har bir rahbar uchun ham, har bir fuqaro uchun ham bir haqiqat dolzarb: kelajakni faqat orzu qilish kifoya emas. Uni mas’uliyat, ishonch va birdamlik bilan qurish kerak. Zero, tarixning yangi sahifalari o‘z-o‘zidan yozilmaydi. Ularni insonlar o‘z tanlovi, mehnati va qarorlari bilan yaratadi.

Azamat NAZAROV,
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Din psixologiyasi va pedagogika” kafedrasi dotsenti,
psixologiya fanlari bo‘yicha PhD